Polisiye edebiyatın kısa tarihi

No Comment Yet

Polisiye, edebiyatın en heyecan verici türlerinden birisi. Korku, gizem ve heyecanın birbirine karıştığı bu dikkat isteyen türün ilk örneği olarak “Charles Felix” takma adıyla 1862-63 yıllarında yayımlanmış olan “The Notting Hill Mystery” kabul edilir.

Türk Edebiyatı’nın önemli polisiye yazarları arasında Ahmet Ümit ve Pınar Kür yer alıyor. Edebiyatımızdaki ilk polisiye roman Ahmet Mithat Efendi’nin Cinayet-i Esrar’ıdır.

Polisiye edebiyatın kısa kronolojisi

1841: Edgar Allan Poe – Polisiyenin babası

Edgar Allan Poe, ilk üç hikayesini 1841’de Auguste Dupin adlı dedektif ekseninde yazdı. Bu hikayeler yeni bir türün başlangıcının da habercisiydi. Ondan sonra gelen tüm yazarlar bu hikayeleri örnek alarak yazmaya başladı.

1860’lar: Charles Dickens, Wilkie Collins, Emile Gaboriau

Poe’dan sonra 1860’lar boyunca dedektiflik, cinayet ve gizemli hikayeler Wilkie Collins’in romanları ile kendine bir alan buldu ve gelişti. Charles Dickens ve Emile Gaboriau da polisiye türüne çok önemli katkılar yaptı.

1887:  Sherlock Holmes

Sir Arthur Conan Doyle tarafından yaratılan Sherlock Holmes, 1887’de aramıza katıldı. William Gillette, Vincent Starrett ve diğer erken Sherlockçular, Sherlock hikayelerini ileriye taşıdı. Sherlock Holmes sayende polisiye türü halk arasında da gittikçe yaygınlaşmaya başladı.

1890’dan 1914’e: İngiltere

Polisiye romanları ve öyküleri 1890-1914 yılları arasında İngiltere’de kalitesinin zirvelerine ulaştı.

1890’dan 1914’e: Dedektif hikayeleri Amerika’da

Dedektiflik ve cinayet romanları 1890 ve 1914 yılları arasında Amerika’da gelişmeye başladı. İngiliz meslektaşları kadar olmasa da Amerikan yazarlar da polisiye türünün şeklini almasına oldukça önemli katkılar yaptı.

sherlock-holmes-glass_550

Polisiye yazarları arasına geniş katılımlar!

1920’ler, Fransa’da bir tuhaf adam: Gaston Leroux

Operadaki Hayalet (1910) isimli yapıtını Palais Garnier Opera Binası’na duyduğu ilgi ile yazmıştır ve bu yapıtın konusunun gerçek esrarengiz bir olay olduğunu söylemiştir. Operadaki Hayalet’in daha sonra Andrew Lloyd Webber tarafından müzikali yapıldı ve birçok kez sinemaya uyarlandı ayrıca polisiyede başlangıçlardan biri sayılan Sarı Odanın Esrarı gibi romanların yazarıdır. Sarı Odanın Esrarı’yla birlikte polisiye romanlarda kilitli oda cinayeti tarzı başlar, yani, içeri girilmesi veya çıkılması imkânsız olan bir odada cinayet işlenmesinin ve en sonunda dedektif veya zeki bir amatör tarafından katilin yakalanmasının hikâyesi. Ayrıca mesleği gereği bazı suçluların idamını izleyip bunları çalıştığı gazetede yayınlamak zorunda bırakılmış, bu idamları izlemek onu etkilemiştir. Romanlarında da bu etkinin yazıya geçirilmiş hali görülebilir.

1918’den 1930’a: Polisiyenin “Altın Çağı”, İngiltere

Polisiye 1918 ile 1930 yılları arasında İngiltere’de altın çağını yaşadı. Polisiyenin usta yazarı Agatha Christie’nin “Hercule Poirot” karakteri bu dönemde ortaya çıktı.

1918’den 1930’a: Polisiyenin “Altın Çağı”, Amerika

Bugün bilinen meşhur polisiye karakterlerin birçoğu 1918 ve 1930 yılları arasında Amerika’da ortaya çıktı.

1930: Polisiyenin “Modern” çağı, İngiltere ve Amerika

1930’lu yıllarda İngiltere ve Amerika’da polisiye romanları bugünkü şeklini ve modern halini aldı.

Bazı polisiyeler, yazarlar ve karakterler

Sherlock HolmesSir Arthur Conan Doyle

Sir Arthur Conan Doyle tarafından yaratılan Sherlock Holmes karakteri, dünyanın ilk “danışmanlık” hizmeti veren ve en çok tanınan, sevilen dedektifi oldu.

Lord Peter Wimsey karakterinin yaratıcısı Dorothy L. Sayers, “Eğer polisiyeyi yaşatmak ve geliştirmek istiyorsak, onu Wilkie Collins ve Sheridan Le Fanu’nun ellerinde başladığı yerden başlatmamız gerekir” diye yazdı.

Miss Jane Marple

Miss Jane Marple

Miss Jane Marple – Agatha Christie

Agatha Christie’nin hiç evlenmemiş, yaşlı ve yalnız dedektifi Jane Marple İngiltere’de küçük bir kasaba olan St. Mary Mead’de yaşamaktadır. Görünüşte sıradan yaşlı bir kadın gibi gözükmektedir ama aslında zekası ve sahip olduğu insan doğası ile ilgili bilgisiyle çevresinde gelişen cinayetleri İngiliz polislerini utandıracak kadar hızlı ve mantıklı bir şekilde çözümlemektedir.

Hercule Poirot – Agatha Christie

Poirot, düzen hastası ve tutkunuydu.Bir çok vakayı da bu tutkusu sayesinde çözmüştür.Bunun yanında Poirot, birçok vakada Arthur Hastings, Başmüfettiş Japp, Albay Race, Ariadne Oliver ve Başkomiser Battle ile birlikte çalışmıştır.

Christie onu 1930’da ‘çekilmez biri’ olarak tanımladı ve 1960’daysa onu ‘nefret uyandıran, gösterişli, can sıkıcı ve ben merkezcil’ olarak resmetmiştir. Fakat halk Poirot’u sevdi ve Christie onu öldürmeyi reddetti, ki bunu halkın sevdiği şeyi üretmenin kendi görevi olduğunu iddia ederek yaptı. Ve halkın sevdiği şey Poirot’tu.

Ellery Queen – Frederic Dannay

Frederic Dannay’ın yarattığı Ellery Queen için “Ellery Queen, Amerika’nın polisiyesidir” dedi Anthony Boucher. Ellery Queen, Sherlock Holmes’un “mantıksal halefi” olarak adlandırıldı. Ellery Queen’in çözümlemeleri, polisiye tarihinde benzersizliği ile yerini aldı.

Dr. John Evelyn Thorndyke – R. Austin Freeman

R. Austin Freeman tarafından yaratılan Dr. John Evelyn Thorndyke karakteri, ilk “bilimsel” dedektif olarak polisiye tarihinde yerini aldı. Bilimselliğinin gerçekliği, hikayeler polis akademilerinde ders olarak okutulmaya başlandıktan sonra ortaya çıktı.

Nero Wolfe ve Archie Goodwin – Rex Stout

Amerikalı yazar Rex Stout tarafından yaratılan Nero Wolfe ve Archie Goodwin karakterleri, polisiyenin altın çağında uzun süre popülerliğini korudu.

Philo Vance – S. S. Van Dine

Amerikalı yazar S. S. Van Dine’ın Philo Vance serisi Amerika’da suç, cinayet ve dedektiflik öykülerinin altın çağını başlatan kitaplardı. Ve polisiye tarihinin klasikleri arasında kabul ediliyor.

Charlie Chan – Earl Derr Biggers

Amerikalı yazar Earl Derr Biggers tarafından yaratılan Çinli dedektif Charlie Chan karakteri üzerine yarım düzine kitap yazıldı. 45’e yakın film çekildi. İyi, sevimli ve beyefendi bir karakter olan Charlie Chan dünyayı gezerek en zor cinayetleri aydınlığa kavuşturuyor.

Henri Bencolin – John Dickson Carr

Amerikalı yazar John Dickson’ın ilk polisiyesinin karakteri olan Henri Bencolin, şeytani ve zalim bir dedektif. Üzerine 70’ten fazla kitap yazıldı.

Dr. Gideon Fell ve Sir Henry Merrivale – John Dickson Carr

Dr. Fell ve Sir Henry Merrivale , John Dickson Carr’ın en sevilen, “Kilitli Kapı” serisinin yetenekli dedektifleri.

 

Politik Psikoloji Günlüğü